شهدای ایران shohadayeiran.com

هنر و ادبیات انقلاب؛
در هیچ اثر هنری هیچکس درباره کشف حجاب رضاخانی داستانی نمی‌نویسد و جز چند شعر رازآلود واکنش دیگری در ادبیات نمی‌بینیم. همه نحله‌های ادبی ما به گریزگاه پناه می‌برند و بیشتر ناله‌های رمانتیک دارند.
شهدای ایران: سعید تشکری (نویسنده) در مطلبی نوشت:

قبل از به حکومت رسیدن رضاخان قلدر، هنر در حوزه موسیقی، ادبیات نمایشی و ترجمه، رشد بسیار بالایی داشت، اما در شعر، رشد فوق‌العاده‌­ای داشتیم، و اگر بخواهیم بدانیم که در کدام یک، اعتراض و آگاهی نسبت به مردم و موقعیت مردم در جامعه وجود دارد و از پس انتقال این آگاهی به مردم برآمده است، قاطعانه می‌شود، گفت تنها در شعر و نمایشنامه است که این آگاهی ظهور می‌کند و در باقی حوزه­‌ها بیشتر به ترجمه علاقه‌مند و وابسته هستیم.

حدفاصل پایان مشروطه در دوره احمدشاه­ قاجار، تا به حکومت رسیدن رضاخان قلدر، ما با یک فضای باز روبرو هستیم که در این فضای باز، آزادی‌خواهان تلاش می­‌کنند آثاری معادل آثار خارجی به‌وجود بیاورند و نتیجه این تلاش، شکل‌گیری سنت سفرنامه‌نویسی است و خلق- سفرنامه رمان- است، مثل رمان شمس و طغرا که توسط شاهزاده قجری نوشته شد. بعد از این دوران، با رسیدن به کودتای سال ۱۲۹۹، ما با چند تحول در حوزه داستان‌نویسی مواجه می‌­شویم.

نوعی ناسیونالیست افراطی در ادبیات شکل می­‌گیرد و نتیجه آن نوشتن کتاب تاریخ ایران باستان به وسیله پیرنیا، و رمان‌­های تاریخی دیگر مثل دام­‌گستران، انتقام‌­خواهان مزدک و مانی نقاش توسط صنعتی‌زاده‌­کرمانی تا سال ۱۳۰۴ و نوشتن آثاری مثل مظالم ترکان خاتون توسط حیدرعلی­‌کمال(۱۳۰۹) و پهلوان زند و شهربانو به وسیله علی شیرازی یاشین پرتو، و نوشتن «آشیان عقاب» رحیم‌زاده صفوی (۱۳۱۰) است که در همه این­ها ما با یک ناسیونالیست افراطی روبررو هستیم و در آن فرهنگ ایران باستان ستایش می‌­شود و تنها راه سعادت و خوشبختی توده مردم، حضور یک شاه مقتدر به عنوان قدرت مرکزی است، تا مردم با حضور شاه مقتدر تحت عنوان ـ رعیت‌نوازی-  به آرامش و سعادت برسند.

در سوی دیگر روشنفکرانِ الگوساز ما هم به سمتی می‌روند که به شکل رنه ولک و آستن وارنیک، به نوعی رمانتیک بازی روی می‌­آورند. تصور کنید در حوزه نمایش آخوندزاده آثار مولیر را ایرانی می‌­کند و در همین زمان روشنفکران برای اجرا سراغ آثار رومئو و ژولیت می­‌روند.

در همین زمان ما شاهد شکل­‌گیری یک انقلاب در روسیه تزاری هستیم و ادبیاتی که آگاهانه نسبت به اجتماعش واکنش دارد و بافتی به شدت تهییجی دارد و آدمی مثل ماکسیم گورکی اثر تولید می­‌کند و این در زمانی است که ما هنوز درگیر ناسیونالیسم افراطی هستیم و آن را تقویت می‌­کنیم که این ادبیات هیچ پاسخی برای نیازهای جامعه ندارد و تنها حکم تخدیری دارد، نوعی مخدر تا رابطه فرد تحصیل‌کرده با جامعه تحت ظلم را قطع کند و برای تحصیل‌کرده‌­‌ای ما یک جامعه ذهنی می­‌سازد که تنها یادآور عظمت تاریخی است، که این گذشته­‌های باستانی را با نوعی لذت‌جویی،کامیابی و اروتیسم در داستان­­‌هایمان داریم.

ناسیونالیست افراطی سرآغاز جنبشی می­‌شود، که می­‌گوید اگر ما به ایران باستان برگردیم عشاق بهتری داریم، پادشاهان بهتری داریم و قاجار مظلمه تاریخی دارد.

بیایید این طور به ماجرا نگاه کنیم، در دوره قاجار چند رخداد مهم داریم. ۱- مشروطیت ۲- تحریم تنباکو توسط عالمی چون میرزای شیرازی، ترور ناصرالدین شاه توسط میرزارضا کرمانی ۳- جنبش سیدجمالالدین اسدآبادی ۴- به توپ بستن حرمرضوی توسط ردکوی روسی، جنبش بزرگ بازگشت به مذهب توسط محمداقبال لاهوری.  

حالا کدامیک از این رویدادهای مهم در ادبیات زمان‌ جز شعر  انعکاس داشته است؟ ادبیات در این دوره شمایلی دارد، انگار که در این دوران هیچ چیز نداریم، نه استقلال پاکستان نه انقلاب بزرگ هندوستان و گاندی، نه هیچ­کدام از رخدادهایی که پیش از این به آن اشاره کردیم، در عوض نوعی ادبیات تخدیری را در جامعه رواج می­‌دهیم. آخرین ضربه روشنفکری ایت است که مسئول برگزاری هزاره فردوسی به دستور رضا خان آدمی خودفروخته مثل تقی زاده فرماسونر، که به جنبش مشروطه و توده‌­های مردم پشت می‌­کند، جامه روحانیت را کنار می­‌گذارد و به تشکیلات فراماسونی می­‌پیوندد، می‌شود.

از آن طرف ننگین­‌ترین قرارداد تاریخ را با انگلیس امضا می‌­کنیم، قرداد ۱۲۹۹ که واگذاری بخش اعظمی از سلطه نفتی ما به انگلستان است و هیچ نمودی در ادبیات ما ندارد و در هیچ داستانی گفته نمی‌­شود، تا سال­ها بعد که جلال آل احمد می‌­آید و درباره آن صحبت می­‌کند.

در این دوران، نوعی قصه‌نویسی جدید هم شکل می­‌گیرد، که حاصلش یک سری داستان کوتاه بود، سفرنامه‌نویسی و توریستگرایی مفرط، که در آن فقط عقب‌افتادگی­‌های ایرانیان ترسیم می­‌شود! در همه این آثار، تخیل و مستندنگاری‌ها  تبدیل می‌­شود به هنری در دست پیرانِ دست از فرهنگِ ایرانی شسته و در سوی دیگر جوان‌­ها به نمایش و شعر روی می‌­آورند، تا بیشتر با توده مردم ارتباط برقرار کنند و جنبش نمایشی و شعر ما به پشتوانه رفرنسی به نام داستان­‌های شاهنامه و پهلوانی، گسترش بیشتری دارد.

در این دوره، اخلاق و آداب غربی در کشور ما تبدیل می­‌شود به نوعی رفتار تجددخواهانه، اما این تجدد از چه راهی می‌­آید؟ از راه ترجمه و تفکری که از ترکیه به دست ما می‌­رسد. رضاخان با پلیدی به قدرت می‌­رسد و می­‌خواهد مدل آتاتورک را در ایران اجرا کند، در اولین تلاشش، واقعه کشف حجاب رخ می‌­دهد، روشنفکران در برابر این واقعه، کنار روحانیون و مردم می­‌ایستند، اما بعد از مدتی جایشان را عوض می­‌کنند و مردم را تنها می‌گذارند.

مردم در خانه­‌ها از ترس ناموس خود، خودشان را حبس می­‌کنند، زنان محبوس می­‌شوند، تاجایی که خودکشی با تریاک تبدیل به رفتاری اعتراضی می­‌شود. وبا به ایران می‌­آید و در نبود بهداشت عمومی، از کشته‌­ها پُشته می‌سازد. اما در هیچ  اثر هنری هیچ­کس درباره این ظلم جدید به زن­‌ها، داستانی نمی‌نویسد و جز چند شعر رازآلود واکنش دیگری در ادبیات نمی‌­بینیم. همه نحله‌­های  ادبی ما به گریزگاه پناه می‌برند و بیشتر ناله‌های رمانتیک دارند. شاعرانی چون افراشته و لاهوتی به شوروی و آلمان مهاجرت می‌­کنند.

 این دوره تا سقوط رضاخان در جنگ جهانی دوم، ادامه دارد، که در این سقوط ما با شنیع­‌ترین نوعِ قتل‌­های سیاسی و اعدام­‌ها از سوی حکومت رضاخان مواجه هستیم، نوع وحشتناکی از دشمنی با منتقدین را شاهدیم، مثل دوختن لب فرخی یزدی، کشتن میرزاده عشقی و افراشته و محمد مسعود و خیلی‌­های دیگر. اینها کسانی هستند که در دوره رضاخان، در روزنامه‌­ها  و مجلات با تفکر بلشویکی روسی، ظاهراً حرفی برای گفتن در تبدیل تفکر ایرانی و نه دینی، گرایش به جنبش سوسیالیستی یافته دارند، اما این نوشته‌­ها چندان به دست توده مردم نمی­‌رسد و بیشتر محدود به ادبیات شهری است و ادبیات داستانی کماکان در روستاها جایگاهی ندارد و قیام­‌های محلی در روستاها، وارد ادبیات ما نمی­‌شود.

با پایان دوره رضاخان در جنگ جهانی دوم، و تبعیدش به ژوهانسبورگ در آفریقای جنوبی، یک دوره باز ایجاد می‌­شود که نویسندگان بسیار جدیدی ظهور می­‌کنند و برخلاف نویسندگان دوره قبل، هدفمند هستند و تولید ادبیات ملی را به عهده می­‌گیرند که در بحث بعدی به آن می­‌پردازیم...
نظر شما
نام:
(ضروری نیست)
ایمیل:
(ضروری نیست)
* نظر:
آخرین اخبار