ˈدیوانه از قفس پریدˈ؛ فیلمی ضد سیستم دولت آمریکا

به گزارش گروه فرهنگی پایگاه خبری شهدای ایران؛ ˈجان توماس فورمنˈ معروف به ˈمیلوش فورمنˈ، 18 فوریه(30 بهمن ماه) سال 1932 میلادی در کاسلاو چکسلواکی به دنیا آمد و فیلمسازی را از سال 1964 با فیلم سینمایی ˈپتر سیاهˈ آغاز کرد و در دهه هفتاد میلای با مهاجرت به آمریکا، به هالیوود راه یافت و فیلم های شاخصی را کارگردانی کرد که دو اسکار بهترین کارگردانی برای فیلم های ˈپرواز بر فراز آشیانه فاختهˈ - دیوانه از قفس پرید - و ˈآمادئوسˈ را برای او به ارمغان آورد.

اکنون در ادامه سطور و به مناسبت سالروز تولد این کارگردان، فیلم شاخص او با عنوان ˈپرواز بر فراز آشیانه فاختهˈ که در ایران با نام ˈدیوانه از قفس پریدˈ شهرت یافت، مورد نقد قرار می گیرد:

ˈکن کیسیˈ در کتاب پرفروش خود که فیلم یاد شده براساس آن ساخته شد، از شخصیت مرکزی فوق العاده ای به نام ˈرندل مک مورفیˈ بهره گرفته که با وجود بزهکار بودن، دوست داشتنی و جذاب جلوه می کند.

کیسی این کار را با طرافت عجیبی انجام داده و با قرار دادن ˈمک مورفیˈ در برابر پرستار ˈراچدˈ مستبد و زورگو، مخاطب را بیش از پیش به ˈمک مورفیˈ نزدیک کرده است.

او در نگارش فیلمنامه فیلم نیز به شدت به کتاب خود وفادار بوده و کمتر تغییراتی را در آن اعمال کرد که بخش مهمی از موفقیت جهانی فیلم در این امر نهفته است.

فیلم با انتقال ˈمک مورفیˈ از زندان به آسایشگاه روانی آغاز شده و در آخر نیز با فرار سرخپوست و مرگ ˈمک مورفیˈ به پایان می رسد که به داستان فرم دایره ای بخشیده است.

بخش های ابتدایی داستان که بیشتر به آشنایی مخاطب با شخصیت ها به ویژه پرستار ˈراچدˈ و ˈمک مورفیˈ می پردازد، ریتم آرام و درونی دارد که کاملا متناسب با قصه به نظر می رسد.

سکانس بیسبال بازی کردن خیالی ˈمک مورفیˈ(به واسطه خاموشی تلویزیون به دستور راچد) در آسایشگاه، نقطه عطف فیلمنامه است که نبرد همه جانبه این دو را کلید زده و هیجان غریبی بر آن حاکم است.

در عین حال روی وجه مجرمانگی ˈمک مورفیˈ تاکید چندانی نشده و از این طریق مخاطب را به همذات پنداری با شخصیتی واداشته که در برابر سیستم ایستاده و الباقی را به شورش در برابر زورگویی های پرستار ˈراچدˈ وامی دارد.

از طرف دیگر یک درام درخشان به یک ضد قهرمان فکر شده و کنشمند نیاز دارد که در اینجا پرستار ˈراچدˈ این وظیفه را به نحو احسن به انجام رسانده است.

کیسی و فورمن به خوبی روی جزییات این نقش کار کرده و شناسنامه مفصلی را برای او تدارک دیده اند که تا حدودی علت رفتارهای مستبدانه او را برای مخاطب روشن می سازد.

اما به مرور و با پیشرفت داستان پرستار ˈراچدˈ از یک ضد قهرمان معمولی به یک هیولای قدرت طلب و زورگو تبدیل شده که از زجر دادن دیگران لذت می برد.

فصل فرار بیماران همراه با ˈمک مورفیˈ و رفتن آنها به ماهیگیری، نقطه عطف دوم فیلم است که در ادامه به عصیان ˈمک مورفیˈ در برابر پرستار ˈراچدˈ به شکل فیزیکی ختم می شود.

کیسی به درستی از پرداختن بیش از اندازه به سایر بیماران نظیر ˈچزویکˈ، ˈمارتینیˈ و ˈتامˈ(پسر جوان خجالتی) اجتناب ورزیده و به هریک از آنها به اندازه پرداخته، بی آنکه دیگری را به دست فراموشی بسپارد.

در این میان ˈتامˈ وضعیت رقت انگیزتری داشته و شکنندگی او در برابر پرستار ˈراچدˈ در نهایت به خودکشی فجیع او ختم می شود که مخاطب را با واکنش دیوانه وار ˈمک مورفیˈ نسبت به آن شریک می سازد.

شخصیت سرخپوست بی نام فیلم که از سوی ˈمک مورفیˈ، ˈرییسˈ خوانده می شود، یکی دیگر از شخصیت های فرعی فیلم است که در سکانس آخر نقشی کلیدی پیدا کرده و با شکست شیشه های آسایشگاه و فرار از آنجا، مخاطب ناامید شده از ˈمک مورفیˈ را به هیجان واداشته و امیدوار می سازد.

بخش مهمی از موفقیت فیلم ˈدیوانه از قفس پریدˈ پس از فیلمنامه و کارگردانی، به انتخاب درست و هوشمندانه بازیگران آن باز می گردد که ترکیب دلنشینی را به وجود آورده اند.

ˈجک نیکلسونˈ در نقش ˈرندل مک مورفیˈ لایه های بیرونی نقش را شکافته و کاملا در قالب نقش فرو رفته است.

وی به بهترین شکل، تغییرات تدریجی ˈمک مورفیˈ را از یک زندانی شنگول و سرحال به یک بیمار روانی در آستانه انفجار به تصویر می کشد، بدون آنکه به نمایش های اغراق آمیز متوسل شود.

اوج بازی جک نیکلسون را در صحنه بیسبال بازی کردن خیالی ˈمک مورفیˈ در آسایشگاه می بینیم که انرژی غریبی در بازی او به چشم می خورد.

در نقطه مقابل پرستار ˈراچدˈ زورگویی قرار دارد که سروشکلی به شدت خاکستری دارد.

ˈلوییز فلچرˈ که تا آن زمان بازیگر گمنامی بود، چنان در این نقش درخشان ظاهر شد که اعضای آکادمی اسکار را به اعطای جایزه بهترین بازیگر نقش اول به او متقاعد کرده و یکی از زوج های اسکاری تاریخ را همراه با جک نیکلسون به وجود آوردند.

ˈدیوانه از قفس پریدˈ یکی از به یادماندنی ترین فیلم های تاریخ سینما است که در دهه طلایی هفتاد ساخته شد و با قرار دادن فرد در برابر سیستم، آن را به چالشی جدی فراخوانده است.