وضعیت نامطلوب اسناد دفاع مقدس

به گزارش شهدای ایران به نقل از ایسنا، سرهنگ «کاظم فرامرزی», توضیح داد: جنگ تحمیلی هشت ساله عراق علیه ایران به جهت زمانی، برهه ‌ای قابل اعتنا است که بر لایه ‌های اقشار مختلف تاثیر گذاشت و هر چند سازمان‌های نظامی و غیرنظامی فعالیت‌ های زیادی در زمینه جمع ‌آوری اسناد دفاع مقدس انجام داده ‌اند اما با نتیجه مطلوب فاصله داریم.

وی ادامه داد: معتقدیم بخش نازلی از اسناد دفاع مقدس جمع ‌آوری شده و بر همین اساس در بحث اسناد، فضای نگرانی وجود دارد البته کم بودن تعداد اسناد جمع ‌آوری شده به معنای کم کاری نیست بلکه تناسب نداشتن ظرفیت‌ های به کار گرفته شده با ظرفیت دفاع مقدس است. در عین حال باید از همه مراکز اسنادی فعال در زمینه دفاع مقدس به دلیل انجام کارهای فوق‌العاده با وجود تنگناهای مالی و پشتیبانی، تقدیر کنیم.

سرهنگ فرامرزی یادآور شد: اسناد دفاع مقدس در جنبه‌ های نظامی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی تنها به سازمان‌های نظامی مرتبط نمی ‌شوند بلکه بخش‌های غیرنظامی و دولتی نیز به نوعی درگیر جنگ بودند؛ بنابراین نقش‌آفرینی متولیان بیشتر در زمینه اسناد دفاع مقدس ضروری به نظر می‌رسد.

وی با اشاره به فرآیند بهره ‌برداری از اسناد گفت: عمده سازمان‌های ما در حال جمع‌آوری اسناد هستند و در واقع بحث جمع‌ آوری پایان نیافته است و تعداد قابل توجهی از مراکز اسنادی در انجام این کار احتیاط به خرج می ‌دهند چون ضمن این که به زمان نیاز دارد، باید بودجه این کار نیز تامین شود. از طرف دیگر اگر در بحث جمع‌آوری اسناد، اطلاعات سند وجود نداشته باشد کار بهره‌ برداری با مشکل مواجه می‌ شود در حالی که هدف از جمع ‌آوری اسناد بهره‌ برداری از آن است.

سرهنگ فرامرزی در این راستا توضیح داد: اسناد جمع ‌آوری شده برای استفاده محققان و پژوهشگران باید توسط سازمان‌ها و نهادهای جمع ‌آوری کننده، ساماندهی و سازماندهی شوند. از طرف دیگر مخاطب اسناد خواص هستند نه عموم مردم. این امر به ویژه در رشته علوم انسانی پر رنگ‌تر است؛ چون تحقیق و پژوهش در حوزه علوم انسانی بدون دسترسی به اسناد، ناقص می‌ ماند یا اصلا به نتیجه نمی ‌رسد.

وی در عین حال گفت: یکی از دغدغه ‌های پیش روی ما تقویت کردن جریان پژوهش در بحث علوم انسانی است. چون عمده‌ پژوهش‌های ما صنعتی هستند. فراگیر بودن پژوهش‌های علوم انسانی هم باعث شده است در بهره‌برداری از اسناد سازماندهی شده با فقر مراجعاتی روبرو شدیم.

سرهنگ فرامرزی مناسبتی بودن استفاده از اسناد مثلا در روز سوم خرداد، هفته دفاع مقدس یا زمان اعزام کاروان‌ها را از دیگر مشکلات پیش روی بحث اسناد دفاع مقدس نام برد و توضیح داد: وقتی فضای حاکم بر جامعه در این مورد با مناسبت‌ها تنظیم می‌ شود جریان پژوهش نیز یک نبض مستمر و منظم ندارد و نمی ‌تواند جریان سند را به روز کند.

سرهنگ فرامرزی اظهار داشت: در مجموع هر سازمانی در مرحله‌ای از بحث اسناد دفاع مقدس فعالیت می‌کند اما متاسفانه پدیده‌ای به نام بی‌تحرکی هم داریم. بعضی از سازمان‌ها اصلا کاری نکرده‌اند و در «فضای خاموش» به سر می‌برند البته می‌توان گفت آن‌ها غافل‌اند در صورتی که اگر کسی بینش تاریخی داشته باشد هیچگونه سندی از جمله مکتوب و صوتی و تصویری را نه تنها بی‌ارزش تلقی نمی‌کند بلکه سعی می‌کند از آن به نوعی بهره‌برداری کند. وقتی «شم» تاریخی نباشد ارزشمندترین و بدیهی‌ترین اسناد هم مورد بی‌مهری قرار می‌گیرند و متاسفانه این اتفاق در حوزه دولتی رخ داده است. یعنی سازمان‌های دولتی هنوز با سند دفاع مقدس درگیر نشده‌اند به همین دلیل زمان بر علیه آن‌هاست که ممکن است اتفاقات ناخوشایندی در پی داشته باشد.

وی در توضیح این مطلب خود گفت: شاید یکی از این اتفاقات امحای اسناد به صورت رسمی باشد با این توضیح که اصلا غرضی در این کار نیست. البته در کنار اتفاقات خاموش یا ناخوشایند،رخدادهای امیدبخشی نیز در حال رخ دادن هستند و سازمان‌هایی که نسبت بیشتری با دفاع‌مقدس دارند در حوزه سند تقلای بیشتری از خود نشان می‌دهند که عمده این سازمان‌ها نظامی هستند و سپاه سرآمد این قضیه است. البته ارتش هم چهار پنج سالی است که مراکز اسنادی خود را فعال کرده و در حال جمع‌آوری حجم وسیعی از اسناد است حتی در بخش بسیج (بازدیدهای محله‌ای و منطقه‌ای) شاهد جمع‌آوری اسناد هستیم.

سرهنگ فرامرزی به اقدامات بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس و پژوهشگاه علوم و معارف دفاع‌مقدس در زمینه اسناد اشاره کرد و افزود: عزم سردار شهید احمد سوداگر نگاه علمی به اسناد و ورود مباحث دفاع مقدس در دانشگاه‌ها بود و طی چهار سال گذشته بنا بر آمارهای موجود ورود شکوهمندی در دانشگاه‌ها به ویژه در دانشگاه آزاد داشتیم.

وی تعداد کلاس‌های برپا شده، استادان تربیت شده و تعداد دانشجویانی که درس آشنایی با دفاع مقدس را گذرانده‌اند را نیز قابل توجه دانست و افزود: نخبگان فرهنگی باید این فعالیت‌ها را رصد کنند چون وقتی دانشجویان با مقوله دفاع مقدس درگیر می‌شوند مطالبه به سمت سند هم افزایش می‌یابد و فعالیت‌های سندی را رونق می‌بخشد.

رییس مرکز ملی اسناد و کتابخانه دفاع مقدس در پاسخ به سوالی در مورد تجمیع اسناد دفاع مقدس در یک مرکز خاص گفت: تجمیع اسناد دفاع مقدس در یک مرکز نه در وهله فعلی، بلکه در آینده نزدیک هم تصور خطایی است و کسی که این تصور را دارد یا سند را نمی ‌شناسد و یا دفاع مقدس را. زیرا وقتی از سند سخن به میان می ‌آید با اقیانوسی مواجه می ‌شویم که هیچ سازمانی حاضر نیست به استقبال این میدان بزرگ برود البته زیرساختی نیز مهیا نشده است.

سرهنگ فرامرزی در مورد نحوه ارزش‌گذاری اسناد نیز گفت: اسناد زمانی ارزشمند هستند که اطلاعات اسنادی به آن‌ها پیوست شود بنابراین هر سازمانی در جمع‌آوری اسناد باید اطلاعات سند را نیز ضمیمه آن کند در غیر این صورت عیار سند کاهش می ‌یابد به عنوان مثال یک عکس دسته جمعی زمانی قابل استناد است که اطلاعات آن نیز درج شده باشد.

وی نگرش مرکز ملی اسناد در این زمینه را یادآور شد و گفت: نگاه ما فعال کردن مراکز اسنادی متعدد است چون علی‌رغم گذشت بیش از دو دهه از پایان جنگ تحمیلی هنوز زیر ساخت قابل اعتنایی به عنوان مخزن اصلی اسناد جنگ وجود ندارد. از سوی دیگر غیر از بحث زیرساخت‌ها، هنوز بخش قابل توجهی از اسناد جمع ‌آوری نشده است.

سرهنگ فرامرزی همچنین با اشاره به اسناد صوتی و تصویری نیز گفت: تنها بخشی از این اسناد جمع‌آوری شده و بخش دیگر در خاطرات افراد برجای مانده است. علت جمع‌آوری نشدن کامل این گونه اسناد طولانی بودن جنگ و غافلگیرکننده بودن آن بود. نبود نگاه تاریخی به جنگ نیز مزید بر علت شده بود زیرا تصور نمی‌ کردیم جنگ هشت سال طول بکشد بنابراین ابزار جمع ‌آوری خاطرات هم آن طور که باید فراهم نشده بود.

سرهنگ فرامرزی به نقش نیروی انسانی در جنگ اشاره کرد و گفت: تاریخ جنگ تنها به رخدادهای جنگ محدود نمی‌شود بلکه افراد زیادی هم وجود دارند که حوادث جنگ را در ذهن خود ثبت کرده‌اند و خودشان شاهد حوادث بودند و این جاست که تاریخ شفاهی اهمیت پیدا می‌کند یعنی از طریق مصاحبه با این افراد و دریافت اطلاعات مورد نظر می‌توان اسناد را جمع ‌آوری کرد که این اتفاق، رخ داده است.

وی ادامه داد: البته در تاریخ شفاهی جامعه مخاطبان نباید تنها خواص باشند بلکه باید عموم مردم نیز در مورد جنگ خاطراتشان را بیان کنند. چون یکی از وجوه تمایز دفاع مقدس با سایر جنگ‌ها فرهنگ‌سازی بود و اگر نگاه ما به جنگ فرهنگی باشد بخشی از مواد لازم برای حرکت‌های فرهنگ در لابلای اسناد و طبقات مختلف حاضر در جنگ فراهم می ‌شود. هر چند بین سازمان‌های فعال در زمینه اسناد دفاع مقدس با مخاطبان پیش رو مطابقت وحود ندارد اما بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس و پژوهشگاه علوم و معارف طی سال گذشته دو سوم فعالیت‌های خود را به تاریخ شفاهی معطوف کرده ‌اند.

به گفته وی در راستای این فعالیت‌ها با حدود 1000 نفر مصاحبه انجام و مطالب استخراج شده از این مصاحبه‌ها با کارکرد سندی در خدمت محققان و پژوهشگران است در عین حال دیگران را نیز فعال کرده‌ایم. علاوه بر فعالیت‌های سپاه و بسیج، یکسری مؤسسات فرهنگی و تشکل‌های غیردولتی نیز کارهایی در زمینه تاریخ شفاهی انجام داده‌اند.

سرهنگ فرامرزی در ادامه یادآور شد: در حال حاضر گروه‌هایی نیز در خارج از کشور مشغول مصاحبه با افراد منتسب به جنگ هستند و این یعنی بازگویی وقایع جنگ از زبان دشمنان، که بسیار ارزشمند است. البته باید با سازمان‌ها و افراد مسئول در جنگ نیز برای رمزگشایی دفاع مقدس مصاحبه‌هایی انجام شود چون بخشی از افراد نیز در نظام دیپلماسی سیاسی و رسانه‌ای در جنگ نقش ایفا کرده‌اند. در عین حال کسانی باید این مصاحبه‌ها را انجام دهند که نسبت به جنگ اشراف اطلاعاتی داشته باشند.

به گفته رئیس مرکز ملی اسناد و کتابخانه دفاع مقدس، در این راستا ظرفیت‌های استانی را از طریق برگزاری کارگاه‌های آموزشی فعال کرده‌ایم و در سال جاری نیز این کارگاه‌ها به سمت «کارگاه آموزشی تدوین تاریخ شفاهی» پیش می‌روند که یکی از آنها را در اردیبهشت ماه امسال برگزار کردیم. بعد از ماه رمضان نیز کارگاه‌ها را به صورت منطقه‌ای برگزار خواهیم کرد. به این ترتیب که افراد مورد نظر چند استان با حضور در یک استان معین شده آموزش‌های لازم را فر امی ‌گیرند.

سرهنگ فرامرزی همچنین گفت: معتقدیم اگر مصاحبه‌ های سنوات گذشته به کتاب تبدیل شوند کارکرد زیادی خواهند داشت. یکی از این کارکردها، ایجاد رغبت در آن دسته از افراد مرتبط با جنگ است که هنوز پای مصاحبه نیامده‌اند یعنی برای همه افراد بالادست، ‌پایین دست و هم سطح با فردی که خاطراتش به صورت کتاب چاپ شده است، رغبت ایجاد می‌شود تا خاطراتشان را بازگو کنند. اما کارکرد دیگر این کار، افزایش انگیزه برای مصاحبه ‌کنندگان است زیرا وقتی نتایج کار خود را می‌بیند برای ادامه کار تشویق می ‌شوند و دیگران نیز از آن‌ها الگو می ‌گیرند.

وی اعلام کرد: مصمم هستیم تا پایان امسال چند جلد کتاب تاریخ شفاهی را به چاپ برسانیم.

سرهنگ فرامرزی همچنین اظهار داشت: طی سه سال گذشته ظرفیت اسناد 30 برابر شده است یعنی 30 برابر افزوده داشتیم که در پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس جمع‌آوری شده است. در دو سال گذشته نیز بنا بر آمار، طی یک همگرایی با سازمان‌ها اقدام به برگزاری نمایشگاه اسناد دفاع مقدس کرده‌ایم. در کنار این کار تاکنون چندین تفاهم‌نامه نیز با سازمان‌های مختلف امضا شده است که در جای خود قابل بحث و بررسی است.