حقایق پهلوی/زد و بند رضا پهلوی و رئیس ساواک در رانت سهام‌های بانکی

سندی از سال ۱۳۵۷ نشان می‌دهد حق تقدم خرید سهام بانک صادرات به‌صورت رانتی میان رضا پهلوی، ارتشبد نصیری و ایادی توزیع شد و واگذاری رایگان سهام از سوی هژبر یزدانی ابزاری برای خرید نفوذ سیاسی و امنیتی بود.

کد خبر: ۲۶۹۲۹۲

تاریخ: ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ - ۱۱:۲۵

شهدای ایران: سندی مربوط به سال ۱۳۵۷ نشان می‌دهد که در جریان افزایش سرمایه بانک صادرات، «حق تقدم خرید سهام» نه بر اساس سازوکار شفاف اقتصادی، بلکه در قالب یک شبکه رانتی میان چهره‌های بانفوذ حکومت پهلوی توزیع شده است. شبکه‌ای که در آن نام رضا پهلوی به عنوان ولیعهد، در کنار ارتشبد نصیری رئیس ساواک و عبدالکریم ایادی به عنوان دریافت‌کنندگان امتیاز ویژه مطرح شده و از نقش مستقیم دربار در بهره‌برداری از رانت‌های مالی پرده برمی‌دارد.

این سند مربوط به تاریخ ۱۳۵۷/۷/۳۰ با موضوع سهام ارتشبد نصیری در بانک صادرات است و محتوای آن بیانگر وجود یک شبکه مشخص از رانت، فساد و زدوبند اقتصادی میان سرمایه‌داران بانفوذ و مقامات عالی‌رتبه سیاسی ـ امنیتی حکومت پهلوی می‌باشد. طبق گزارش، کلیه سهام ارتشبد نعمت‌الله نصیری در بانک صادرات به صورت رایگان از سوی هژبر یزدانی به وی واگذار شده است. در متن سند صراحتاً ذکر می‌شود که هدف از این واگذاری رایگان، آن بوده که هژبر یزدانی بتواند از «جهات متفاوت» مورد حمایت ارتشبد نصیری قرار گیرد. این عبارت نشان می‌دهد که واگذاری سهام نه یک اقدام اقتصادی معمول، بلکه نوعی رشوه غیرمستقیم و ابزار خرید نفوذ امنیتی و سیاسی بوده است.

در ادامه سند به رویدادی در آذرماه ۱۳۵۶ اشاره می‌شود که طی آن یکی از کارمندان بانک صادرات به نام موسی‌پور برای فروش سهام خود به دفتر هژبر یزدانی مراجعه می‌کند. در جریان این ملاقات، هژبر یزدانی درباره‌ی افزایش سرمایه بانک صادرات از ۱۵ میلیارد ریال به ۱۸ میلیارد ریال سخن گفته و تأکید می‌کند که در این افزایش سرمایه، حق اولویت خرید سهام جدید متعلق به افراد خاصی از جمله ولیعهد رضا پهلوی، ارتشبد نصیری و ارتشبد ایادی بوده است. ذکر نام رضا پهلوی در کنار شخصیت‌هایی مانند نصیری و ایادی نشان می‌دهد که موضوع صرفاً به چند مقام امنیتی محدود نبوده، بلکه دربار و شخص ولیعهد نیز در چرخه توزیع رانت اقتصادی قرار داشته‌اند.

نکته مهم این است که «حق تقدم خرید سهام» در چنین شرایطی خود یک امتیاز بسیار ارزشمند محسوب می‌شده، زیرا به افراد خاص امکان می‌داد بدون رقابت آزاد و بدون پرداخت قیمت واقعی بازار، از سود کلان بهره‌مند شوند؛ بنابراین وقتی در سند گفته می‌شود که این حق اولویت به ولیعهد واگذار شده، در حقیقت نشان‌دهنده آن است که رضا پهلوی نیز در این سازوکار رانتی نقش داشته و از موقعیت سیاسی خود برای برخورداری از منافع اقتصادی استفاده می‌کرده است. چنین امتیازدهی‌هایی دقیقاً یکی از ابزارهای اصلی حکومت پهلوی برای تقویت شبکه وفاداری و حفظ حلقه قدرت بوده است؛ یعنی سرمایه‌داران با اعطای امتیاز مالی، حمایت سیاسی و امنیتی می‌خریدند و در مقابل، مقامات بلندپایه از جمله وابستگان دربار از طریق همین رانت‌ها ثروت‌اندوزی می‌کردند.

در بخش «نظریه شنبه» نیز توضیح داده می‌شود که در افزایش سرمایه از طریق پذیره‌نویسی، سهام جدید معمولاً به قیمت اسمی منتشر می‌شود. در حالی که طبق گزارش، سهام بانک صادرات در سال گذشته رونق زیادی داشته و اگرچه قیمت اسمی آن حدود ۱۵۰۰۰ ریال بوده، اما در بازار با قیمتی حدود دو برابر خرید و فروش می‌شده است. این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می‌دهد افرادی مانند ولیعهد که حق تقدم دریافت می‌کردند، می‌توانستند سهام را به قیمت اسمی خریداری کرده و سپس با قیمت بالاتر در بازار بفروشند و بدون هیچ تلاش تولیدی یا سرمایه‌گذاری واقعی، به سودهای هنگفت دست یابند؛ بنابراین نقش رضا پهلوی در این فرآیند، نقش یک بهره‌بردار مستقیم از رانت اقتصادی و امتیاز سیاسی است که از طریق ساختار قدرت برای او فراهم شده بود.

در مجموع، این سند نشان می‌دهد که چنین اقدامات و واگذاری‌هایی تصادفی یا موردی نبوده، بلکه بخشی از یک سیاست و سازوکار گسترده‌تر برای ترویج رانت، توزیع امتیاز و تثبیت شبکه قدرت بوده است؛ شبکه‌ای که در آن سرمایه‌داران با پرداخت امتیازات مالی، حمایت حکومت را تضمین می‌کردند و در مقابل، مقامات بلندپایه و افراد نزدیک به دربار، از جمله ولیعهد، از این منابع اقتصادی بهره‌مند می‌شدند.

موضوع: سهام ارتشبد نصیری در بانک صادرات

تاریخ: ۵۷/۷/۳۰

کلیه سهام ارتشبد نصیری از سهام بانک صادرات به طور رایگان از جانب هژبر یزدانی به نامبرده واگذار گردیده است تا بتواند از جهات متفاوت مورد حمایت تیمسار ارتشبد نصیری قرار گیرد و هنگامی که در آذر ماه ۱۳۵۶ یکی از کارمندان بانک صادرات به نام موسی‌پور به منظور فروش سهام خود به دفتر هژبر یزدانی مراجعه می‌کند در سر میز ناهار هژبر یزدانی در مورد ازدیاد سرمایه بانک صادرات از ۱۵ به ۱۸ میلیارد ریال به صورت فروش سهام در مبلغ اسمی اظهار می‌دارد که در ازدیاد این سهام حق اولویت با والاحضرت رضا پهلوی ولایتعهد ایران و تیمسار ارتشبد نصیری و تیمسار ایادی بوده و این ازدیاد سهام در سرمایه‌گذاری را به نامبردگان واگذار نمودم.

نظریه شنبه: در ازدیاد سرمایه به صورت پذیره‌نویسی اصل بر این است که اگر با انتشار سهام به مبلغ اسمی و فروش آن به سهام‌داران و یا در بازار فروش اوراق بهادار میزان سرمایه را افزایش دهند و سهام بانک صادرات در سال گذشته از رونق خاصی برخوردار بوده به طوری که مبلغ اسمی آن ۱۵۰۰۰ ریال لکن دو برابر قیمت فوق در بازار و یا نزد سهام‌داران خرید و فروش می‌شده است.

نظریه یکشنبه: با توجه به اعتمادی که نسبت به شنبه وجود دارد احتمال دارد که موارد فوق از طرف هژبر یزدانی عنوان گردیده باشد. سهراب

نظریه چهارشنبه: منبع در گزارش خود بی غرض است. ماجد

منبع: پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛